Uncategorized

Spuiforum based on old ideas

Article in Dutch newspaper NRC

The Spuiforum, a planned performing arts venue in the Hague, is based on outdated ideas. It’s exactly for this reason the plan has so little support. Dutch newspaper NRC published my letter about the Spuiforum (October 2013). Read the text below (Dutch).


Maar liefst drie voetbalvelden groot is de nieuwste tentoonstellingszaal van het Rijksmuseum en je hoeft er niet eens voor naar binnen. Sinds de heropening organiseert het museum gratis zomertentoonstellingen in zijn historische tuinen, tegen de achtergrond van het prachtige 19de-eeuwse museumgebouw. En het werkt. De gigantische, groene buitenzaal fungeert als een verleidelijk visitekaartje voor de vele voorbijgangers. Ook even verderop, aan de Noordelijke IJ-oevers van Amsterdam, lokt het nieuwe filmmuseum EYE doordacht zijn publiek: binnen kunnen bezoekers op een wijds panoramascherm gratis door de filmcollectie bladeren, fragmenten bekijken of in comfortabele zitcabines van complete films genieten. Het is een vergelijkbaar voorbeeld van hoe een nieuwe generatie cultuurgebouwen met vindingrijke architectuur en activiteiten hun drempel verlagen. Door bezoekers al voor de kassa voorproefjes te bieden, verlevendigen ze hun gebouw of geven ze de openbare ruimte eromheen elan. Dat is nodig, want publiek interesseren is voor musea en theaters steeds harder werken.

Hoe gedateerd lijkt in dit opzicht nu al het nog te bouwen Spuiforum in Den Haag. Het complex voor het Residentie Orkest, Nederlands Dans Theater en Het Koninklijk Conservatorium baseert zich op formules uit het verleden die hun kracht hebben verloren. Ver weg, achter lange, identiteitsloze foyers gaan grote, statische zalen schuil. Het resultaat is een waar cultuurpaleis. Een die het elitaire imago dat de kunsten bij veel Nederlanders geniet bevestigt, in plaats van doorbreekt. Wie niet beter weet, misziet het Spuiforum van buiten voor een congrescentrum. Geen wonder dat het gebouw zo weinig draagvlak kent onder de Haagse bevolking. Door de kosten te drukken denkt Den Haag dit op te lossen. Maar de aantrekkelijkheid van een cultuurgebouw wordt natuurlijk allereerst bepaald door wat er te doen is en hoe het eruit ziet. Het Spuiforum kan een flinke dosis visie en vernieuwing gebruiken, wil het echt enthousiast maken.

Die visie en vernieuwing treffen we in het buitenland meer dan genoeg aan. Zoals het Wyly Theater in Dallas, waar de theaterzaal een geheel transparante raamgevel heeft en direct grenst aan het omliggende park (kleedkamers, kantoren en techniek bevinden zich op de onder- of bovenverdiepingen). De hele stad kan zo zien wat er in het theater gebeurt – cruciaal voor de publieke zichtbaarheid en het draagvlak van kunst. Om diezelfde reden projecteert The New World Center in Miami concerten op haar nieuwe, speciaal hiervoor ontworpen gebouw. Bezoekers in het omringende park genieten er elke week van. Zo ook bij Alice Tully Hall in New York, de concertzaal die rondom haar glazen foyer een prachtige traptribune realiseerde. Hier luisteren mensen tijdens hun lunchpauze naar korte voorproefjes van concerten van die week, alsof de concertzaal even naar buiten is gekomen.

Zo zijn er nog veel meer voorbeelden te noemen van vooruitstrevende musea en theaters. Op het schaarse moment eens in 30 of 40 jaar, wanneer ze zichzelf een nieuw gebouw mogen aanmeten, kiezen deze instituten voor verandering. Door de indeling, vormgeving en het gebruik te vernieuwen, maken ze hun huis vriendelijker, veelzijdiger en levendiger. Niet als opleukertje, maar als weloverwogen strategie om in te spelen op hoe de kunsten en haar publiek veranderen. Dat het Spuiforum aan deze veranderingen voorbij gaat, is moeilijk te begrijpen. Zo stoppen al bijna twee decennia lang elk jaar gemiddeld 8.000 mensen met het bezoeken van de klassieke concertzaal, aldus het Sociaal en Cultureel Planbureau. Velen van hen voelen zich vanwege de conventionele setting en etiquette steeds minder thuis in de concertzaal. Juist festivals, waar podiumkunsten in een ongedwongener omgeving en in andere formats worden aangeboden (denk aan het Grachtenfestival Amsterdam), bloeien als nooit tevoren.

Het Spuiforum kan hiervan leren, maar presenteert desondanks een gebouw dat ook een decennium eerder ontworpen had kunnen worden. Het gisteren gevallen besluit tot realisering lijkt definitief, maar de gemeenteraad kan nog anders besluiten. Het is de laatste kans om op de tekentafel het werkelijke probleem van het Spuiforum – het achterhaalde ontwerp – op te lossen. Waarom geen foyer- en buitenruimten waar, ’s avonds én overdag, volop podiumkunsten aanwezig zijn? Waarom geen verrassende gebouwprogrammering met talkshows, instrumentenworkshops of spannende kunstwerken met geluid? Waarom geen luistercabines zoals in het Amsterdamse filmmuseum? Het goede nieuws is dat we het Spuiforum met bewezen voorbeelden kunnen aanpassen en dat dit lang niet altijd kostbaar is. Wat het vooral vraagt, van de architect én van de cultuurinstellingen, is vindingrijkheid en diepgaand inzicht in wat cultuurbezoekers anno 2013 denken en doen.

Het is de architectuur die bij het Spuiforum een tekort aan publiek draagvlak heeft gecreëerd. Maar de architectuur kan het ook weer oplossen. Met de juiste aanpassingen maakt Den Haag van het Spuiforum werkelijk een cultuurgebouw van de 21ste eeuw: zo bijzonder, veelzijdig en dynamisch dat publiek draagvlak een logisch, ja onvermijdelijk resultaat is. Dat vraagt nu een moment van herbezinning, maar levert succes op voor de komende 20 jaar.

Johan Idema is cultuuradviseur en cultureel ondernemer. Hij was betrokken bij de planvorming van diverse nieuwe cultuurgebouwen. Ook was hij Hoofd Presentatie bij het Nederlands Architectuurinstituut.